Hutarka z Uładzimieram Arłovym.

— Zhodna z raspaŭsiudžanym ujaŭleńniem, biełarusy — heta narod, jaki nia viedaje ŭłasnaha minułaha, i tamu palitykam lohka im manipulavać, apelujučy da histaryčnych mitaŭ…

—Isnuje dźvie Biełarusi, i kožnaja ź ich u roznych dačynieńniach z historyjaj. Adna Biełaruś pačuvajecca spadkajemnicaj Savieckaha Sajuzu.

Šmat dla kaho z maich suajčyńnikaŭ historyja ich kraju pačynajecca z tych časoŭ, kali piva kaštavała 37 kapiejek, a harełka — try rubli. Jość taksama druhaja Biełaruś, žychary jakoje viedajuć minułaje krainy, majuć svaich hierojaŭ.

Atrymać hetyja viedy było zadačaju składanaj i časta pakutlivaj. Kali ja ŭ 1970‑ch vyvučaŭ historyju, ni ja, ni maje adnakurśniki z histaryčnaha fakultetu BDU aničoha nia čuli pra šmatlikija važnyja momanty našaje minuŭščyny.. My byli praduktami savieckaje adukacyi, u jakoj zamoŭčvałasia isnavańnie Biełaruskaj Narodnaj Respubliki, nichto navat šeptam nia zhadvaŭ pra masavyja represii 1930‑ch hadoŭ. Našyja prafesary nie adkryli pierad nami hetaje zabaronienaje historyi. Siońnia dzień 25 Sakavika, kali była abvieščanaja niezaležnaść BNR, viedajuć užo amal usie. Biezumoŭna, bolšaść pakul nie śviatkuje hety dzień, adnak jon viarnuŭsia ŭ narodnuju pamiać, to bok niejki prahres jość.

— Jak navučali historyi ŭ savieckaj škole?

—Što da Biełarusi, dyk savieckaja histaryjahrafija była pierajemnicaju histaryjahrafii carskaj. Biełaruskaja historyja zaŭsiody razhladałasia praz pryzmu imperskich mitaŭ. Biełarusy, maŭlaŭ, — małodšyja braty rasiejcaŭ, jany nia majuć prava na dziaržaŭnaść, movu. U hetaj historyi nie było miesca hierojam, jakija zmahalisia za eŭrapiejskija kaštoŭnaści. Ja vyras u Połacku, a nia viedaŭ pra toje, što car Ivan Žachlivy, zachapiŭšy naš horad, źniščyŭ katalikoŭ i habrejaŭ, a 50 tysiačaŭ pravasłaŭnych pahnaŭ uhłyb Rasiei. Na ŭrokach i lekcyjach nam apaviadali, što car vyzvaliŭ Połacak ad palakaŭ i litoŭcaŭ. Zamoŭčvałasia, što historyja stasunkaŭ Rasiei dy Biełarusi — historyja biaskoncych vojnaŭ, jakija raspačali¬sia ŭ 1492 hodzie j doŭžylisia ažno da kanca XVIII stahodździa, kali mara rasiejskich vaładaroŭ pra zavajovu Biełarusi ździejśniłasia. U škole nie vyvučali Inflanckaj vajny, nie vyvučali najstrašniejšaj vajny 1654—1667 h. Biełaruś straciła tady pałovu nasielnictva, svaju elitu, šlachtu, miaščanstva. Heta była demahrafičnaja, ekanamičnaja, kulturnaja katastrofa, ad jakoj kraina nie adyšła dahetul. Jakraz tut mnie bačacca karani našych sučasnych balučych prablemaŭ.

Za try hadziny aŭtobusam ad Połacku znachodzicca słavutaje dziakujučy Puškinu siało Michajłaŭskaje. U škole my štohod jeździli tudy na ekskursii. Usio tam ja viedaŭ napamiać, sam moh być hidam. Zatoje nikoli nie zrabili nam ekskursii pa Połacku, nie raspaviali pra Safiju.

—Zhadka pra isnavańnie siaredniaviečnaha Połackaha kniastva supiarečyła b teoryi pra adzinuju Ruś — praajčynu ŭsich uschodnich słavianaŭ?

—Za carom, jak i za savietami, papularyzavałasia teza, što my nikoli nia mieli ŭłasnaje dziaržaŭnaści. A miž tym Połackaje kniastva zajmała bolšuju častku sučasnaje Biełarusi i adpaviadała ŭsim kryteram dziaržavy. U nas była ŭłasnaja dynastyja Rahvałodavičaŭ, dynastyčnyja suviazi ź Bizantyjaj. Savieckaja histaryjahrafija imknułasia vykraślić usie našy značnyja postaci tych časoŭ. Naprykład, śviataja Eŭfrasińnia Połackaja ŭ CHII stahodździ była adnoju z samych adukavanych žančynaŭ u Eŭropie. U školnym padručniku jana nie była zhadanaja nivodnym słovam, jak i ŭ padručnikach universyteckich. Akademičnaja «Historyja Biełarusi» naličvała ažno piać tamoŭ, ale pra Eŭfrasińniu maŭčała. Naš vykładčyk skazaŭ tolki, što jana była carkoŭnaju ciemrašałkaju, a jaje dziejnaść — opijumam dla narodu. I toje dobra, što pačuli jaje imia, i mahli sami daviedacca, kim jana była nasamreč. Kanspektavali ŭsio, što dyktavaŭ prafesar, a paśla šukali pa roznych knihach, kab dakapacca choć da jakoj praŭdy. Kali ŭ mianie drenny nastroj, dastaju tyja kanspekty, čytaju i kładusia ad śmiechu.

—Nakolki niebiaśpiečnym dla Biełarusi źjaŭlajecca mit pra adzinuju Ruś?

— Jon — naša najvialikšaje niaščaście. Choć isnavańnie staražytnaruskaha narodu nie paćviardžajuć ani archiealahičnyja, ani etnahrafičnyja, ani antrapalahičnyja daśledavańni, stereatypy, jakija mocna siadziać u hałovach biełarusaŭ, vykarystoŭvajucca prychilnikami dałučeńnia našaha kraju da Rasiei. Rasiejskija palityki, jak pravyja, tak i levyja, pierakananyja, što niezaležnyja Ŭkraina j Biełaruś—histaryčnaja pamyłka. I naležyć hetuju pamyłku jak najchutčej vypravić.

Mit pra adzinuju Ruś musić apraŭdać pretenzii Rasiei na ŭkrainskija dy biełaruskija ziemli. Chacia la vytokaŭ historyi uschodniesłavianskich dziaržavaŭ stajali try centry: Połacak, Kijeŭ i Noŭharad. Symbaličnaje značeńnie im nadavali try Safii, pabudavanyja ŭ tych haradoch na ŭzor — nia tolki architekturna, ale j idealahična — śviatyni ŭ Kanstancinopali. Trahiedyjaj hetych troch asiarodkaŭ stałasia źjaŭleńnie čaćviertaha: Maskvy. U Noŭharadzie raźviŭsia asobny etnas, jaki Maskva zvajavała i fanatyčna źniščyła. Padobny los rychtavaŭsia i nam. Biełarusy nia mieli prava nazvacca samastojnym narodam. Nam źmianiali navat imiony. Tamaš rabiŭsia Famoj. Rasiejcy stvarali j inšyja mity pra Biełaruś. Ale mit pra toje, nibyta biełarusy jašče z časoŭ Kijeŭskaje Rusi byli častkaju rasiejskaha narodu, —najvažniejšy i ekspluatujecca dahetul.

—Da takoj stupieni, što častka biełarusaŭ pierakananaja, nibyta biełaruskija ziemli ŭ XIII st. znachodzilisia pad tatarskim jarmom?

—Tak, navat siońnia nibyta surjoznyja ludzi časam havorać, što biez dapamohi Rasiei biełarusy nie vyzvali¬li¬sia b ad tatarskaha pryhniotu. Chacia nikoli biełarusy pad im nie byli. Toje, što našyja ziemli paźbiehli manholskaje navały — adna z najvažniejšych admietnaściaŭ našaje historyi. Tatarskaje jarmo było trahiedyjaj dla rasiejskich ziemlaŭ, jakija stracili praz heta šancy na prynaležnaść da eŭrapiejskaje kultury.

Da XIII st. u ruskich kniastvach isnavali demakratyčnyja tradycyi, ale paśla 250 hadoŭ manholskaha panavańnia ŭ rasiejskaj śviadomaści adbylisia surjoznyja źmieny. Pavodle azijackaha ardynskaha dośviedu Maskva i sfarmavała systemu ŭłady. Biełarusy ž farmavalisia ŭ absalutna inšych umovach.

—Jakija jašče padmanki ŭžyvała rasiejskaja j savieckaja histaryjahrafija, kab dakazać teoryju pra adziny narod?

—Nas karmili bajkaju, nibyta Rasieja nia mieła kalonijaŭ. A heta była kalanijalnaja imperyja, tolki kalonii znachodzilisia nie za moram, jak u Brytanii, a kala miažy. Toje, što značnuju častku kalonijaŭ zasialali słavianskija narody, palehčyŭ źniščeńnie ich pamiaci. Padkreślivałasia, što biełarusy zaŭsiody maryli pra toje, jak by pajadnacca z starejšym bratam u adzinaj dziaržavie. Majo pakaleńnie rasło z hetym pierakanańniem. Kab hety mit moh funkcyjanavać, nieabchodna było zamoŭčvać cełyja stahodździ historyi, kali Biełaruś znachodziłasia pad upłyvam zachodniaje cyvilizacyi. Manipulavali navat bijahrafijaj Franciška Skaryny. Jaho Biblija była nadrukavanaja ŭ 1517—1519 hh. pa‑biełarusku i źjaŭlajecca čaćviertaju drukavanaj nacyjanalnaj Biblijaj u śviecie. U škole my čuli pra Skarynu, ale raskazvali nam pra jaho takim čynam, kab my nie razumieli sapraŭdnych maštabaŭ hetaj asoby. U adnym z padručnikaŭ było napisana, što Skaryna praciahvaŭ pracu rasiejskaha pieršadrukara Ivana Fiodarava. Fiodaraŭ vydaŭ pieršuju rasiejskuju knihu ŭ 1564 h., ale ž naš drukar nia moh być pieršym, na heta mieŭ prava tolki rasiejec.

—Apazycyjna j prazachodnie nastrojenyja biełarusy nadajuć vialikaje značeńnie bitvie pad Oršaju (1514 h.), nie chavajučy, što napamin pra pieramohu nad maskoŭskim vojskam musić pasłužyć nacyjanalnaj idei, pavodle jakoj vorah zaŭsiody na ŭschodzie.

—Na zachadzie taksama chapała niepryjacielaŭ… A śviatkavańnie hadaviny hetaje Aršanskaje bitvy dapamahaje razburać mit, nibyta na rasiejskich ziemlach žyli našyja braty, jakija nieśli nam spakoj i viečna nas vyzvalali. Akramia taho, nam nieabchodnyja nacyjaŭtvaralnyja idei. Našaje hramadztva zanadta doŭha zasvojvała mity, jakija ŭtvarali kompleks niepaŭnavartaści.

Darečy, u Polščy bitva pad Oršaju razhladajecca jak batalija z udziełam polskich vojskaŭ, chacia vojskaŭ Karony tam nie było, tolki adździeły palakaŭ‑najmitaŭ. Heta vojska Vialikaha Kniastva Litoŭskaha raźbiła rasiejcaŭ.

—To bok, adkaznyja za taki stan rečaŭ nia tolki rasiejcy. Da hetaha spryčynilisia taksama polskija aŭtary i dziejačy litoŭskaha adradžeńnia?

—Adzin ź mitaŭ— miesca biełarusaŭ u VKŁ. U škole j va ŭniversytetach nam ubivali ŭ hałovy, što VKŁ uźnikła šlacham zavajovy słavianskich ziemlaŭ litoŭcami. Ale ž Kniastva paŭstała na našych ziemlach. Pieršaju stalicaju dziaržavy byŭ Navahradak, jaki znachodzicca ŭ samym centry sučasnaje Biełarusi. Tam karanavaŭsia kniaź Mindoŭh. Biezumoŭna, uva ŭtvareńni VKŁ udzielničali j bałty, ale nia šlacham zavajovy. Heta byŭ pieravažna mirny praces.

—Historyk Hienadź Sahanovič pisaŭ, što ŭ 1991—1994 hh. biełaruskija historyki dapuścili šmat spraščeńniaŭ adnosna historyi VKŁ, pieraaceńvajučy jaho značeńnie.

—Całkam vierahodna, alepaśla dziesiacihodździaŭ maŭčańnia j zabarony tych temaŭ, heta padajecca zrazumiełym. Ja nie prychilnik tezy, što tolki biełarusy majuć prava na spadčynu VKŁ, ale padkreślu, što našyja prodki byli najbolšaj pavodle kolkaści narodnaściu, jakaja nasialała hetuju ziamlu. Jany ad X st. mieli svaje harady, piśmienstva j chryścijanskuju relihiju. Bałty — prodki sučasnych litoŭcaŭ — za časami Vitaŭta ledź składali 5%. Nia mieli svaich haradoŭ, nie byli chryścijanami, nia mieli piśmienstva. U sučasnaj eŭrapiejskaj histaryjahrafii nazirajecca takaja tendencyja: pišuć, što Litva isnavała ŭžo ŭ X st., a biełarusy źjavilisia ŭ XVI st. Heta «zasłuha» litoŭskich histaryjohrafaŭ.

Ale litoŭski prykład dakazvaje, što na asnovie mocnaha nacyjanalnaha mitu možna sfarmavać nacyju. Kali paśla 1918 h. źjaviłasia niezaležnaja dziaržava, mity, stvoranyja ideolahami litoŭskaha adradžeńnia, trapili ŭ padručniki. Niekalki pakaleńniaŭ vychoŭ¬vajucca na ich i siońnia imi prasiaknutyja. Drukujecca, naprykład, kniha «Litoŭskija zamki», a tam Kijeŭ, Połacak…

—Vas možna papraknuć u tym, što Vy ahistaryčna raściahvajecie paniatki «Biełaruś» i «biełarusy» ŭ časie j prastory.

—Liču heta pravamiernym, bo lićvinami nazyvalisia tady ŭsie žychary našych ziemlaŭ. Nazva Biełaruś zamacavałasia tolki na pačatku XX st.

Jakaja mova była ŭ VKŁ dziaržaŭnaju, na jakoj movie byli napisanyja jaho statuty? Kali pytajem u litoŭskich historykaŭ, kažuć, što heta niejkaja «słavianskaja mova». Adnak biassprečnym źjaŭlajecca toje, što movaju vialikakniaskaj kancylaryi była starabiełaruskaja, a nie litoŭskaja. Zakony pisalisia pa‑biełarusku, i pasiedžańni sojmaŭ taksama prachodzili na hetaj movie. Kali savieckaja Rasieja padpisała ŭ 1920 h. damovu ź niezaležnaju Litvoju, litoŭcy zapatrabavali, kab im viarnuli Metryku (archivy kancylaryi) VKŁ. Biełaruski historyk Mitrafan Doŭnar‑Zapolski, jaki byŭ zaprošany ŭ hrupu ekspertaŭ, prapanavaŭ viarnuć litoŭcam usie dakumenty, napisanyja pa‑litoŭsku. Ich nie znajšłosia. Byli akty pieravažna pa‑biełarusku, a taksama pa‑polsku, na łacinie j pa‑niamiecku.

— Biełaruskaja kultura ŭ časy Rečy Paspalitaj, a taksama paśla jaje padziełaŭ farmavałasia ŭ cieniu pol¬skaje. Heta, mabyć, taksama ŭpłyvała na bačańnie minułaha hetaje ziamli — usio, što było źviazanaje z vyšejšaju kulturaju, ličyłasia polskim.

— Heta čarhovy mit, pavodle jakoha biełarusy byli vyklučna mužyckim narodam, pazbaŭlenym arystakratyi. Kim, u takim vypadku, była Mahdalena Radzivił, jakaja padtrymlivała biełaruskaje nacyjanalnaje adradžeńnie? A Raman Skirmunt ci Edvard Vajniłovič, fundatar Čyrvonaha kaściołu ŭ Miensku? Siudy ž dałučajecca mit pra niejkuju dziŭnuju sanlivaść našaha narodu, jaki nibyta nikoli nia moh navažycca na aktyŭny supraciŭ, a ŭsie antyrasiejskija paŭstańni byli dziejami polskaj nacyi. Adnak ža biełarusy razam z palakami j litoŭcami trojčy ŭzdymali paŭstańni. U 1794 h. i ŭ 1830 — 1831 hh zmahańnie išło jašče za adra¬džeńnie Rečy Paspalitaje ŭ starych miežach, ale ŭ 1863 h. u paŭstanckich adździełach zmahalisia ludzi, jakija dumali pra samastojnaść Biełarusi. Kastuś Kalinoŭski vydavaŭ hazetu «Mužyckaja praŭda» pa‑biełarusku. Peryjad paŭstańnia byŭ vielmi važnym dla biełaruskaha nacyjanalnaha adradžeńnia.

— Siońnia Kalinoŭski traktujecca jak hałoŭny hieroj, zmahar za niezaležnaść. U jakoj stupieni byŭ śviadomy jahony nacyjanalizm?

— Va ŭniversytecie mianie vučyli, što Kalinoŭski byŭ palakam, jaki hulaŭ u biełaruščynu dziela svaich metaŭ. Ciapier niekatoryja ćvier¬dziać, što postać Kalinoŭskaha mitalahizavanaja j biełaruskaha nacyjanalista ź jaho robiać siłkom. Ale Kalinoŭski vydavaŭ hazetu pa‑biełarusku, a pierad strataju napisaŭ svoj zapaviet — «List z‑pad šybienicy» taksama pa‑biełarusku.

— Michaił Muraŭjoŭ, adnak, zahadaŭ jaho paviesić jak palaka j katalika.

— Bo ŭ intaresach rasiejcaŭ było abviaścić, što Kalinoŭski palak. Stalin cynična kazaŭ: «Jość čałaviek — jość prablema, niama čałavieka — niama prablemy». Toje samaje možna skazać i pra narod. Ja nie prychilnik marksizmu, adnak jahonyja klasyki trapna nazvali Rasiejskuju imperyju turmoju narodaŭ.

— Kalinoŭski staŭ ŭzoram dla moładzi, apazycyjnaj Łukašenku, ale niaŭžo niama šancaŭ, kab jon staŭsia ahulnanacyjanalnym hierojem?

— Mahčyma, jość. Nia viedaju, kali my dačakajemsia pomnika ŭ Miensku, ale za savieckimi časami imiem Kalinoŭskaha chacia b nazvali vulicu. Na pačatku niezaležnaści ŭ systemie dziaržaŭnych uznaharodaŭ źjaviŭsia orden Kastusia Kalinoŭskaha — adzin z najvyšejšych. Siońnia hetaj uznaharody ŭžo niama. U kancy 1990‑ch, uklučyŭšy radyjo, ja daviedaŭsia, što Kalinoŭski byŭ terarystam, a jaho ruki zaplamlenyja mužyckaju kryvioju.

— Symbalem, da jakoha apeluje demakratyčnaja častka biełarusaŭ, źjaŭlajecca Biełaruskaja Narodnaja Respublika. Kaniec Pieršaje suśvietnaje vajny—ščaślivy momant atrymańnia niezaležnaści narodami Centralnaje i Ŭschodniaje Eŭropy. U biełarusaŭ heta nie atrymałasia. Sproba ŭtvareńnia dziaržavy, jakaja praisnavała ŭsiaho niekalki miesiacaŭ, šanujecca biełarusami. Ci nia majem tut spravy ź mitalahizacyjaj BNR?

—25 sakavika — najvažniejšaja data ŭ historyi Biełarusi XX st. Bieź jaje niemahčyma było b mieć toje, što my majem siońnia. Kali b nie była abvieščanaja BNR, balšaviki nikoli b nie dali dazvołu na stvareńnie BSSR. Biezumoŭna, niezaležnaść BSSR była fikcyjaj, ale, urešcie, my ŭvachodzili ŭ AAN, u našaj naźvie było słova «Biełaruś». U 1991 h. heta vielmi dapamahło atrymać niezaležnaść. Kab nie BNR, nas nie było b siońnia na palityčnaj mapie śvietu.

— Palaki siońnia nia vielmi chočuć zhadvać stanovišča, u jakim znachodziłasia biełaruskaja mienšaść u Rečy Paspalitaj.

— Palaki ličyli našuju historyju častkaju svajoj i taksama spryčynilisia da pazbaŭleńnia biełarusaŭ histaryčnaje pamiaci. U XX st. Polšča, atrymaŭšy niezaležnaść, pačała zmahacca ź biełaruskim nacyjanalnym adradžeńniem. Začynialisia biełaruskija škoły. Zastałasia tolki adna himnazija ŭ Vilni. Za nacyjanalnyja pohlady kidali ŭ viaźnicu. Palaki išli na takija brutalnyja miery, jak stvareńnie kanclahieru ŭ Biarozie‑Kartuskaj. Praź jaho prajšli tysiačy biełarusaŭ. Adnak u Polščy, adrozna ad BSSR, nie rasstrelvali.

— Saviecki peryjad, paśla niepraciahłaj biełarusizacyi 1920‑ch, prynios čarhovy zaniapad biełaruskaje kultury. Była likvidavanaja amal usia biełaruskaja intelihiencyja. Heta ŭkładałasia ŭ ahulnaje rečyšča stalinskaha teroru, ci za hetym chavałasia niešta bolšaje?

—Heta byŭ hienacyd. Była sytuacyja, kali ŭ 1939‑m z 700 litarataraŭ na voli zastałosia ŭsiaho 7. U nas adabrali historyju i jaje hierojaŭ, nacyjanalnyja symbali, źniščyli amal usiu elitu. Vyniščali ludziej, jakija zmahalisia za biełaruski pravapis…

— Maštab tych złačynstvaŭ dasiońnia falsyfikujecca.

—U 1995 h. u encyklapedyčnym daviedniku «Biełaruś» u artykule pra Kurapaty adznačałasia, što tam NKVD u 1930‑ia rasstrelvała biaźvinnych žycharoŭ Biełarusi. Padavałasia i ličba achviaraŭ, jakaja, pavodle dadzienych jašče savieckaj uradavaj kamisii, składała ad 30 da 100 tysiačaŭ. Praź dziesiać hadoŭ vyjšaŭ adpaviedny tom «Biełaruskaj encyklapedyi». Razharnuŭ jaho i čytaju, što ŭ Kurapatach rasstrelvali ci to fašysty, ci to NKVD. I ni słova pra kolkaść achviaraŭ. U toj samaj encyklapedyi 1995 h. jość infarmacyja pra Słuckaje paŭstańnie j cytata z rezalucyi źjezdu Słuččyny, jaki abviaščałasia častkaju BNR. Tamsama byŭ zaśviedčany namier arhanizavać zbrojny čyn u abaronu niezaležnaści. U paźniejšaj encyklapedyi artykuł pra Słuckaje paŭstańnie staranna adredahavany.

— Sučasnaja Biełaruś taksama maje prablemy z nacyjanalnymi hierojami. Na banknotach niama postaciaŭ. Na pačatku 1990‑ch tam byli zajcy, rysi dy inšyja źviary, ciapier — budynki. Niemahčyma znajści kolki postaciaŭ, ź jakimi b siabie identyfikavali i hramadztva, i ŭłady?

— Były kiraŭnik Nacyjanalnaha Banku Stanisłaŭ Bahdankievič śćviardžaje, što valuta z vyjavami Eŭfrasińni Połackaj i inšych našych nacyjanalnych hierojaŭ była nadrukavanaja. Hetyja hrošy niedzie na składoch čakajuć lepšych časoŭ…

Hutaryli Andžej Bžaziecki i Małhažata Nocuń, žurnalisty polskaj hazety «Tyhodnik paŭšechny»

Клас
0
Панылы сорам
0
Ха-ха
0
Ого
0
Сумна
0
Абуральна
0