Ad pačatku historyi čałaviek šanavaŭ pamierłych suplamieńnikaŭ. U śvietapohladzie dalokich prodkaŭ nie było śmierci-źniknieńnia. Śmierć ličyłasia zaviaršalnym etapam čałaviečaha isnavańnia i pierachodam u inšy śviet — krainu niabožčykaŭ.

Śmierć usprymałasia jak vitok žyćcia, jaki sadziejničaje pieryjadyčnamu adnaŭleńniu pryrody i hramadstva. Staŭleńnie da mahił prodkaŭ vyznačaje stupień cyvilizavanaci naroda. Razbureńnie mohilnikaŭ zaŭsiody ličyłasia śviatatactvam. Kali prychodzili zavajoŭniki, to jany staralisia razburyć mahiły, kab takim čynam źniščyć u naroda pamiać pra svaje karani.

Uzda. Usypalnica rodu Zavišaŭ na mohiłkach.

Uzda. Usypalnica rodu Zavišaŭ na mohiłkach.

Samyja rannija pachavańni na terytoryi Biełarusi viadomyja z epochi niealitu. Adno ź ich archieołahi znajšli kala vioski Parchuty Dziatłaŭskaha rajona.

Niabožčyka vypravili na toj śviet z kamiennaj siakieraj, apracavanaj kramianiovaj płaścinkaj i hlinianym harščkom. U epochi bronzy i rańniaha žaleznaha vieku ŭ Biełarusi suisnavali dva sposaby pachavańnia: trupaspaleńnia i trupapałažeńnia. Na poŭdni Biełarusi ŭ tyja časy pačali nasypać nad mahiłami kurhany. Taksama daśledčyki vyjaŭlali pry staražytnych mahiłach ślady jamak ad słupoŭ: nibyta nad imi stavili niejkija draŭlanyja zbudavańni.

U Centralnaj i Paŭnočnaj Biełarusi pra pachavańni hetaha času amal nieviadoma. Miarkujecca, što spalenyja kostki zahortvali ŭ biarostu abo tkaninu, ci składali ŭ hliniany harščok, i, apuskali ŭ vadajomy, u dupły dreŭ, zakopvali ŭ vałach haradziščaŭ.

Z druhoj pałovy 1 tysiačahodździa pa ŭsioj terytoryi našaj krainy staŭ pašyracca kurhanny abrad pachavańnia, jaki praisnavaŭ da ŭstalavańnia chryścijanskaj relihii.

U niekatorych miaścinach niabožčykaŭ chavali ŭ kurhanach jašče i ŭ poźnim siaredniavieččy ( Narušova Hłybockaha, Kramianiec Łahojskaha, Krapiŭna Aršanskaha r-na i inš.).

Da našych dzion na starych viaskovych mohiłkach možna sustreć i vielmi archaičnyja draŭlanyja nadmahilli ŭ vyhladzie cieramkoŭ, zrubaŭ ź biarvieńniaŭ ci došak, abo prosta navalenaj abciasanaj kałody

(Barki Kličaŭski, Chorastaŭ Salihorski, Haćkaŭščyna Dubrovienski, Chatyničy Hancavicki, Bahdanaŭka Łuniniecki rajon). Tyja nadmahilli ludzi zavuć Naruby, Cieramki, Kaplički, Hrabnicy…

Šmat u nas zachavałasia i mohilnikaŭ, dzie pachavalny nasyp pa pierymietry abkładzieny vializnymi vałunami, a źvierchu mienšymi kamianiami.

Na mnohich pachavańniach u hałovach vialiki kamień, a ŭ nahach— mienšy. Na vałunach časta vysiečany salarnyja znaki, nadpisy starasłavianskimi i łacinskimi litarami, schiematyčnyja malunki ( Maisiejeŭščyna Barysaŭski, Minieŭščyna Vaŭkavyski, Uchvała Krupski, Kłyni Vilejski rajon). Takija staryja mohilniki nosiać nazvy Mahilicy, Ćvintar, Kładavišča, Aŭstryjskija Mahiły, Dziedavy Jamy, Pahanskaje Kładbišča, Hałodny Mohilnik, Chalernik…

Šmat mohilnikaŭ z kamiennymi kryžami ( Asiecišča, Fiedarki, Milkuń, Babcy Dokšycki, Pieravoz Hłybocki, Hory Horacki rajon i inš.). Na niekatorych ź ich u siarodkryžžy vysiečany znaki, nadpisy, malunki. Naprykład, kala v. Vituničy Dokšyckaha rajona stajaŭ kryž na jakim schiematyčnaja vyjava čałavieka ź miačom u pravaj ruce i kruhłym ščytom u levaj. Nad hałavoj karona. Kala noh litary RSB i pad imi dva kruhi, adzin u adnym. Hety pomnik pieraviezieny ŭ Minsk u Muziej vałunoŭ.

Nadzvyčaj cikavy nadmahilny kamienny kryž-pomnik znachodziŭsia na starych mohiłkach kala v. Straža Kiraŭskaha rajona na Mahiloŭščynie. Niekali jaho ściahnuli z mohiłak i kinuli kala darohi, dzie jon lažaŭ jašče ŭ 1980-ja, a na rubiažy stahodździaŭ niekudy źnik.

U siarodkryžžy byŭ bareljefna vykanany partret šlachcica ŭ županie z huzikami, na hałavie šapka z apuškaj, na nahach boty. Niesumnienna, heta partret pachavanaha. Pa bakach kryža byli bareljefnyja vyjavy hiepardaŭ (barsaŭ).

Staražytnyja haradskija mohilniki da našaha času amal nie zachavalisia, bo harady ŭvieś čas raśli i «nastupali» na mohiłki. Ab takich pachavańniach u asnoŭnym viadoma pa vypadkovych znachodkach u čas ziemlanych prac, abo pry vyvučeńni archieołahami haradskich napłastavańniaŭ. Bolš viadoma pra pachavańni ŭ chramach. Roznačasovyja pachavańni adkryty ŭ Kałožskaj carkvie ŭ Hrodnie. U Farnym kaściole ŭ Niaśvižy znachodziacca ŭsypalnicy mahnackaha rodu Radziviłaŭ. Jość pachavańni ŭ kryptach i ŭ asobnych usypalnicach.

Samyja staražytnyja pachavańni, u asnoŭnym kurhannyja mohilniki, uličanyja jak pomniki archieałohii i znachodziacca pad achovaj dziaržavy. Poźniesiaredniaviečnyja mohilniki, na žal, jašče nie invientaryzavanyja, pastupova razburajucca i mała pryciahvajuć uvahu navukoŭcaŭ. Pomniki Ch1Ch—pač. XX st. časam ujaŭlajuć cełyja skulpturnyja kampazicyi z marmuru, mietału, piasčanika. Jany taksama pastupova źnikajuć.

Va ŭsich jeŭrapiejskich krainach takoha kštałtu spadčyna detalova vyvučajecca, vydadzieny šmatlikija albomy i knihi.

Pra staražytnyja pachavalnyja pomniki Biełarusi jość asobnyja nievialikija publikacyi, ale najčaściej jany zhadvajucca ŭ kantekście ahulnych apisańniaŭ nasielenych punktaŭ, ci asobnych rajonaŭ.

Za apošnija 15 hadoŭ šmat staražytnych miemaryjalnych pomnikaŭ było zafiksavana ŭ čas ekśpiedycyj Etna-histaryčnaha centra «Javar» (kiraŭnik — archieołah Edvard Zajkoŭski ). Adbyłosia 150 ekśpiedycyj praciahłaściu ad adnaho da troch dzion. Ekśpiedycyi ładziacca za košt udzielnikaŭ. U pieršuju čarhu ekśpiedycyjnyja maršruty składalisia z metaj vyjaŭleńnia sakralnych pryrodnych abjektaŭ( krynic, uzhorkaŭ, kamianioŭ, dreŭ i inš.). U toj ža čas pa darozie traplalisia staryja mohilniki, majontki i parki.

Na mohilnikach i ŭ siadzibnych parkach davodziłasia sustrakać panskija sklepy ci kaplicy-ŭsypalnicy, moda na jakija pašyryłasia ŭ XIX stahodździ.

U takich usypalnicach truny stavili pad padłohaj, abo ŭ śpiecyjalnych pahłybleńniach u ścienach (kryptach) i paznačalisia marmurovymi ci žaleznymi plitami z nadpisami. Byvała, što samo pachavańnie rabili na mohiłkach, a pamiatnuju plitu ŭmuroŭvali jašče i ŭ ścianu chrama— unutry ci zvonku.

Nievialikija pachavalnyja sklepy jość na mohiłkach ŭ v. Kamiena Łahojskaha rajona ( rod Žebroŭskich), u v. Kalužyca Biarezinskaha rajona ( rod Vańkovičaŭ), u v. Vojstam Smarhonskaha rajona (rod Chodźkaŭ). Ruiny muravanych kaplic-usypalnic zachavalisia ŭ Ravaničach Červienskaha rajona (rod Słatvinskich), Sule Staŭbcoŭskaha rajona (rod Lenskich), u Barbarovie Mazyrskaha rajona. Draŭlanaja kaplica-usypalnica jość u parku majontka Hniaździłava Dokšyckaha rajona (rod Šyškaŭ i rod Kozieł-Pakleŭskich). Na mohiłkach u h.p. Uzda znachodzicca ŭsypalnica rodu Zavišaŭ u vyhladzie vialikaj piramidy, unutry jakoj krypty. Padobnyja, tolki krychu mienšyja ŭsypalnicy zachavalisia na mohiłkach u Łotvičach Baranavickaha rajona i ŭ Malinaŭcy Maładziečanskaha rajona.

Sami pabudovy zachavalisia, ale pachavanyja byli vyciahnuty i raskidany. Staražyły raskazvajuć, jak kamsamolcy sa śmiecham i prypieŭkami ciahali pa vioskach pareštki byłych uładalnikaŭ majontkaŭ. Na terytoryi Uschodniaj Biełarusi takim čynam źniščali stary ład žyćcia ŭ 1920/30-yja hady, a na terytoryi Zachodniaj— ŭ kancy 1940-ch hadoŭ. Va ŭsich prystojnych ludziej heta vyklikała abureńnie, ale im było nie pad siłu spynić vandalizm novych haspadaroŭ. Paŭsiudna ludzi raspaviadajuć jak Boh pakaraŭ potym razburalnikaŭ.

U apošnija hady pačałasia restaŭracyja niekatorych usypalnic i ich pierabudova ŭ chramy

(Pralniki Vałožynski, Bahuševičy Biarezinski, Abadoŭcy Vilejski rajon). Poŭnaściu zachavalisia budynki ŭsypalnic Ažeškaŭ u Zakazieli Drahičynskaha, Rejtanaŭ u Hrušaŭcy Lachavickaha, Šukievičaŭ u Načy Voranaŭskaha, Skirmuntaŭ u Moładavie Ivanaŭskaha rajona. Kala chramaŭ (katalickich i pravasłaŭnych) jość pachavańni nie tolki śviataroŭ, ale i znatnych prychadžan ( Višnieva Vałožynski, Kasuta Vilejski, Astramiečava Brescki, Usialub Navahrudski rajon). Rabilisia pachavańni i ŭ sutareńniach kaściołaŭ, jak naprykład Kociełaŭ i Švykoŭskich ŭ vioscy Bienica Maładziečanskaha rajona.

Šmatlikija mahiły šlachty jość na bolšaści haradskich mohiłak

(Hrodna, Pinsk, Navahrudak, Lida, Połack, Minsk). Zachavalisia i nievialikija mohiłki asobnych šlachieckich rodaŭ u sielskaj miascovaści: Vajniłovičaŭ kala Savičaŭ Kapylskaha, Kianievičaŭ kala Daraševičaŭ Pietrykaŭskaha, Ruščycaŭ kala Bahdanava Vałožynskaha, Jelskich kala Zamościa Puchavickaha rajona).

Vyłučajucca i asobnyja mohilniki siaredniaj i drobnaj šlachty. Časta ich navat tak nazyvajuć: Šlachieckija Mohiłki ( Varaksy Staŭbcoŭskaha, Varonča i Rucica Karelickaha, Miadźviedzičy Lachavickaha, Sucin Puchavickaha rajona). U Piekličach Lubanskaha rajona ŭ lesie kala vioski dva mohilniki praz darohu — adny nasuprać druhich. Adny nazyvajuć Šlachiecki Mohilnik, a druhija —Mužycki Mohilnik.

Na terytoryi Biełarusi akramia pravasłaŭnych i katalickich starych mohiłak jość unijackija, staravierskija, iudziejskija, musulmanskija.

Niekatoryja navat i siońnia miascovaje nasielnictva nazyvaje « Unijackija mohiłki» (Vardamičy i Lavonavičy Vilejski, Słabada Krupski, Kreva Smarhonski rajon). Vialikija jaŭrejskija mohilniki zachavalisia ŭ Ziembinie Barysaŭskaha, Łyskavie Pružanskaha, Dukory Puchavickaha, Łachvie Łuninieckaha rajona. Nadmahilli na ich roznyja: kamiani z nadpisami i znakami, u vyhladzie kamiennych sarkafahaŭ ci cieramkoŭ. U Novym Śvieržani Staŭbcoŭskaha rajona nad mahiłami zrobleny skryni z cemientnych błokaŭ. Vyłučajecca jaŭrejski mohilnik u v. Lenin Žytkavickaha r-na. Heta taki adziny mohilnik z draŭlanymi nadmahillami, jakija nahadvajuć vysokija doški z pradrapanymi nadpisami.

Staryja tatarskija mohilniki jość ŭ Łoŭčycach kala Navahrudka, u Dokšycach, u Iŭi, u Niekrašuncach Voranaŭskaha rajona i inš. Užo amal źnik tatarski mohilnik kala v. Siniaŭka Kleckaha rajona. U Ch1Ch st. jon ličyŭsia sakralnym. Siudy išli malicca nie tolki musulmanki, jakija chacieli mieć dziaciej, ale i jaŭrejki, a časam i chryścijanki.

Jość u našaj krainie i asobnyja mohilniki, dzie chavali svaich pamierłych u Ch1Ch —pač. XX st. pierasialency ź inšych ziamiel. Heta Litoŭskija Mohiłki (Safijsk Mahiloŭskaha, Malkaŭka Mścisłaŭskaha rajona), Polskija Mohiłki (Bahuševičy Biarezinskaha, Łatyhaličy Čašnickaha rajona). Na paŭnočnym zachadzie Biełarusi, u Voranaŭskim i Astravieckim rajonach, jość mohiłki karennaha litoŭskaha nasielnictva(Pielasa Voranaŭskaha, Hiry i Hierviaty Astravieckaha rajona). Na terytoryi Biełarusi byli rajony kampaktnaha pražyvańnia niemcaŭ (Stolinski r-n), čechaŭ i ŭkraincaŭ (Jelski r-n), estoncaŭ (Białynicki r-n), kitajcaŭ (Aršanski r-n i vakolicy Viciebska ), łatyšoŭ (Loźnienski r-n, Viciebski r-n).

Takim čynam, miemaryjalnaja spadčyna Biełarusi ŭjaŭlaje saboj vielizarny płast materyjalnaj i duchoŭnaj kultury, jaki patrabuje achovy, invientaryzacyi i vyvučeńnia.

Клас
0
Панылы сорам
0
Ха-ха
0
Ого
0
Сумна
0
Абуральна
0