Na tym tydni ŭ Miensk pryjaždžaŭ Jachim Topał, na siońniašni dzień samy pierakładany česki piśmieńnik. Jon braŭ udzieł u prezentacyi knihi «Anioł» troch českich piśmieńnikaŭ Topałaŭ — baćki Jozefa i synoŭ Filipa i Jachima, — jakaja vyjšła pa‑biełarusku. Pierad pačatkam hutarki ja chacieła raskazać Topału bolš pra «Našu Nivu», ale vyjaviłasia, što jon dobra viedaje i historyju ŭźniknieńnia hazety sto hadoŭ tamu, i žyva ŭjaŭlaje abstaviny jaje siońniašniaha isnavańnia. Adkul?

Jachim Topał: A ja cikaŭlusia biełarusistykaj. Mianie cikavić, jak mały narod moža zachavacca, žyvučy pamiž bolš mahutnych narodaŭ. Nas, jak i vas, prykładna dziesiać miljonaŭ. U nas takaja ž, u peŭnym sensie, sytuacyja: my zaŭsiody adčuvali vializny cisk niamieckaj kultury, ale nam było praściej, my vielmi adroznyja ad niemcaŭ, my słavianie, a jany — nie. A vy znachodziciesia pamiž mahutnymi rasiejcami i mahutnym palakami.


Jachim Topał
Da taho ž, mianie, jak i ŭsio majo pakaleńnie, vychoŭvali na savieckaj pavajennaj militarystyčnaj litaratury i mastactvie. Naprykład, cikavicca Biełaruśsiu ja pačaŭ paśla taho, jak hadoŭ dziesiać tamu pahladzieŭ film «Idzi i hladzi». Mieli na mianie ŭpłyŭ i knihi Bykava. Da 1989 hodu jany ŭ nas vydavalisia stotysiačnymi nakładami, a ciapier lažać va ŭsich bukinistyčnych kramach za kronu, ale ich nichto nie čytaje, akramia takich ludziej, jak ja. Jany nieaktualnyja.

Natałka Babina: Čamu?

JAT: Tut sprava ŭ roznym staŭleńniem da vajny, u razumieńni historyi. U biełarusaŭ, rasiejcaŭ, palakaŭ byli strašnyja straty padčas vajny. A ŭ Čechii takoha nie było. U nas nie było partyzanaŭ, u nas niemcy spalili tolki dźvie vioski. Tak, u nas byŭ supraciŭ, było paŭstańnie ŭ Prazie, ale vialikich strataŭ čechi nie panieśli. U Biełarusi byli źniščanyja stolki haradoŭ, stolki ludziej — a ŭ nas Hitler chacieŭ zrabić z Prahi muzej skaronych narodaŭ, ŭ nas navat synahohi nie razburyli.

Mianie strašna ŭraziŭ taki vypadak. Kali ja žyŭ pry kancy 1990‑ch u Miunchenie, adnojčy ŭ piśmieńnickim asiarodku mnie pakazali stałaha spadara i skazali: «Voś heta biełaruski piśmieńnik Bykaŭ». Mianie ŭraziła, što Bykaŭ, jaki byŭ savieckim sałdatam, paśla vajny šukaje prytułku ŭ Čechii, u Niamieččynie. Dla mianie heta byŭ paradoks, u jakim chaciełasia razabracca.

Litaratura — heta kamień

NB: A raman Vašaha dzieda «Kamień i bol», pryśviečany asobie Mikielandželo i napisany da vajny, jon zastajecca aktualnym?

JAT: Tak, u Čechii — tak. Jahony raman jość praktyčna ŭ kožnym českim domie. Kareła Šulca viedajuć usie čechi, chacia amal nichto nia viedaje, što jon — moj dzied. Darečy, padčas vajny moj dzied prajšoŭ praz dopyty ŭ hiestapa, a niekatoryja jahonyja kalehi‑piśmieńniki byli rasstralanyja.

NB: Kamień i bol — hetaje słovazłučeńnie apisvaje, pa‑mojmu, samuju sutnaść litaratury. Jak Vy ličycie?

JAT: Ja taksama tak dumaju, ale ja tak nie havaru, bo ja chutčej iraničny, ale nie patetyčny piśmieńnik. Pamiž nami: tak, u hetym słovazłučeńni sapraŭdy kryjecca sutnaść litaratury, ale nikomu pra heta nie kažycie.

NB: Vy pazycyjanujecie siabie iraničnym piśmieńnikam? Ale Vaš raman «Anioł» trahičny, hłyboki, šmatsłojny, ale ž nijak nie iraničnym!

JAT: Tam jość trahizm, ale kali‑nikali, kali ja jaho pisaŭ, ja śmiajaŭsia. Žyćcio ciažkaje, ale śmiešnaść i žudasnaść — siostry. U mianie jość adčuvańnie, što ja pamior by ad ciažkaści, strašennaści žyćcia, kali b nie vykarystoŭvaŭ śmiech. U nas niama vajny, niama teroru, ale žyćcio ciažkaje i strašnaje samo pa sabie.

NB: Skažycie, a jakaja litaratura ciapier karystajecca papularnaściu ŭ Čechii? Lohkaja, surjoznaja? Što pišuć českija piśmieńniki, što čytajuć českija čytačy?

JAT:Samyja papularnyja aŭtary — ich dvoje ci troje — pišuć lohkuju litaraturu. Jany vydajucca vializnymi nakładami. Jość aŭtary, jakija ličać pisańnie surjoznaj spravaj… Ale kali b ja mieŭ dostup tolki da českaj litaratury, to mnie hetaha było b niedastatkova. I litaratura, i kino českaje ciapier na bolš nizkim uzroŭni, čym, skažam, u 1960‑ia.

NB: Ale čamu ciapier hety ŭzrovień paniziŭsia?

JAT: Nia viedaju. Ale heta fakt.

Słavianie mohuć źniknuć, jak kamančy

NB: Spadar Jachim, ciapier u nas tut u Biełarusi, u kołach intelihiencyi iduć sprečki. Adny kažuć, što biełarusy — heta nacyja, jakaja spaźniłasia, što my nie paśpieli stvaryć nacyju — i niama čaho na hetym zasiarodžvacca, bo heta pieraškadžaje iści ŭrovień z Eŭropaj, adkazvać na vykliki času. Inšyja ćvierdziać, što biez farmavańnia nacyi, biez asensavańnia siabie biełarusami my naahuł nie zachavajemsia jak niešta samakaštoŭnaje. Jak Vy dumajecie, chto maje racyju?

JAT: Ciapier čas tak paskoryŭsia, jon tak chutka lacić, što nacyja, jakaja nie paśpieła sfarmavacca, zrobicca častkaj abjadnanaj Eŭropy chučej, čym mienavita nacyjaj. Ja viedaju z historyi, što tut jašče pierad vajnoj ci paśla vajny byli ludzi, jakija nia viedali roźnicy pamiž «biełarusami» i «rasiejcami», jakija nazyvali siabie «tutejšymi». U nas heta taksama było. Kali vy ciapier pahladzicie ŭ telefonnym daviedniku, to pałova proźviščaŭ — niamieckija. Majho dzieda proźvišča — Šulc. Uśviedamleńnie siabie čałaviekam toj ci inšaj nacyi — heta ŭžo nadbudova nad niečym isnasnym i viečnym. Dla mnohich maich maładych suajčyńnikaŭ «być čecham» — heta niejkaja etnahrafičnaść, babula ŭ akularach, hračanaja kaša nacyjanalnaja naša… I heta tolki pačatak. Praz dvaccać hod, kali nie adbudziecca čaho nadzvyčajnaha, my budziem prosta eŭrapiejcami. Ja adznačaju heta z nastalhijaj, ale ničoha nia zrobiš…

NB: Ale ci aznačaje heta, što hinie českaja mova?

JAT: Dla nas, dla majho pakaleńnia, mova zastaniecca, ale, mahčyma, što dla maich unukaŭ mova, na jakoj ja pišu, budzie ŭžo niejkaj źnikajučaj ci miortvaj. Tak užo adbyłosia z najlepšymi ludźmi na śviecie: apačami, kamančami, inšymi narodami, jakija źnikli… Całkam imavierna, što heta zdarycca i sa słavianami.

NB: Ale čamu Vas tak mnoha pierakładajuć: tamu što Vy čech ci tamu što Vy eŭrapiejec?

JAT: Toje, što mianie pierakładajuć — dla mianie heta cud. Jość šmat aŭtaraŭ, jakija pradukujuć hlabalizavanyja hamburhiery i jakich pierakładać našmat lahčej.

NB: Ale što tut hałoŭnaje — cikavaść pierakładčykaŭ ci cikavaść čytačoŭ?

JAT: Schiema adna: vybiraje knižku pierakładčyk. Kali vydaŭcu vyhadna vydać nastupnuju, praces praciahvajecca. Maje knižki vydajucca na 15 movach, ale nidzie ŭ hetych krainach jany nie źjaŭlajucca bestselerami. Ich čytaje peŭnaja hrupa. Tym nia mienš, maje knižki vyjšli za miežy Centralnaj Eŭropy, jany ŭžo vydajucca, skažam, u Turcyi, Narvehii… U Hišpanii maja kniha pradavałasia drenna, ale vydaviec skazaŭ, što dla aŭtara z krainy, jakuju mała chto viedaje, heta — pośpiech, i prapanavaŭ vydać nastupnuju (śmiajecca).

Ja sustreŭ svajho śledčaha, i mnie stała ahidna

NB: Spadar Jachim, u časy kamunizmu Vy byli ŭ apazycyi i praz heta trapili ŭ varjatniu…

JAT: Kožny prystojny čałaviek, kožny samastojny mužčyna ŭ tyja časy musiŭ trapić u varjatniu ci ŭ turmu. Heta byŭ niejki kod, niejkaja inicyjacyja. Z varjatniaj sprava była takaja, što, jak i šmat chto z majho pakaleńnia, ja nie chacieŭ iści ŭ vojska. Nia toje, što ja nie chacieŭ słužyć, ale ja nie chacieŭ trapić na vajnu ŭ Aŭhanistan ci, skažam, u Polšču, vajavać suprać «Salidarnaści». Tamu ja zrabiŭ vyhlad, što ja varjat. Ale našyja varjatni nie byli padobnyja da savieckich «psychušak». U Savieckim Sajuzie dysydenty bajalisia varjatniaŭ, a ŭ nas daktary stavilisia da pacyjentaŭ inakš, imknulisia dapamahčy.

NB: A Vam davodziłasia pieražyvać aryšty? Sutykacca z represijami z boku specsłužbaŭ?

JAT: Tak, była i kryminalnaja sprava, razoŭ piać ja byŭ pad aryštam, ale na karotki termin, adnojčy navat u Polščy. Nas tady złavili, jak my kantrabandaj nasili praz hory ŭ Čechiju zabaronienuju litaraturu… Jak u Džeka Londana (śmiajecca).

NB: Ci sustrakalisia Vy potym z tymi ludźmi sa specsłužbaŭ, jakija viali Vašuju spravu, jakija Vas aryštoŭvali? Jak Vy da ich ciapier staviciesia?

JAT: Viedajecie, my ź siabram, piśmieńnikam Petram Płacakam, niekali ŭjaŭlali, jak pryjdzie svaboda i my stvorym ahiencyju, jakaja budzie zajmacca pošukam roznych ahientaŭ i sieksotaŭ, a potym im budziem pomścić. Ničoha takoha, viadoma, nia ŭźnikła. Petar choć napisaŭ knižku, zasnavanuju na jahonaj spravie z archivaŭ dziaržbiaśpieki, a ja ŭ toj archiŭ navat nie chadziŭ, nie chacieŭ viedać, chto na mianie pisaŭ danosy, sačyŭ… Byŭ u nas taki śledčy na imia Duchač, jaki i rukaprykładztva nie curaŭsia, dyk ja jaho, takoha maleńkaha, zmorščanaha, ubačyŭ niejak u Prazie. Mnie stała tak ahidna, što ja paviarnuŭ na inšuju vulicu i pajšoŭ preč z taho miesca.

NB: Što Vy budziecie pisać dalej?

JAT: Darožnyja natatki z Hrenlandyi. Ja strašna cikaŭlusia vikinhami — jašče bolš, čym biełarusami. Mnie chočacca zrabić knihu z‑za palarnaha koła. Ja tam adpačyvaju ad svaich ciažkich temaŭ. I heta, jak ja baču, cikava šmat kamu.

Hutaryła Natałka Babina

PS.

Ščyry dziakuj Vieranicy Bialkovič i Siarhieju Smatryčenku za dapamohu i pierakład padčas hutarki.

***

Jachim Topał nar. 1962. Piśmieńnik, uzhadavany andehraŭndam. Ciapier paet i prazaik, raniej žurnalist i rok‑śpiavak. Pachodzić ź viadomaha piśmieńnickaha rodu: jahony dzied Kareł Šulc — aŭtar słavutaha ramanu «Kamień i bol»; baćka Jozef Topał — dysydent, znakamity dramaturh, pierakładčyk pjesaŭ Šekśpira, siabar Vacłava Haŭła; brat Filip — prazaik i paet, śpiavak i muzyka, lider kultavaha andehraŭndnaha hurtu «Voiny‑psy»), dla jakoha niamała tekstaŭ napisaŭ i sam Jachim. Za svaju paeziju jon atrymaŭ prestyžnuju litaraturnuju premiju Toma Stoparda. U 1994 h. jon vydaŭ svoj pieršy raman «Siastra» (Sestra), jaki adrazu ž zrabiŭsia najhučniejšaj litaraturnaj padziejaj. Za «Siastroj» pajšli nastupnyja knihi: «Anioł», jaki atrymaŭ svaju nazvu pavodle rajonu Prahi, rajonu narkotykaŭ i złačynnych prytonaŭ (mastacki film «Andml Exit» (2000) režysera Ŭładzimiera Michałka, hetki česki «Trainspotting», byŭ adznačany jak najlepšy film hodu ŭ niekalkich naminacyjach), paźniej «Načnaja praca», «Pałaskać horła dziohciem», «Supermarkiet savieckich hierojaŭ» i inš. Knihi Topała stylova — heta vielmi składanyja metafary pra pahibiel ludziej ad «dabrotaŭ» sučasnaj cyvilizacyi, heta kryvavyja alehoryi, što vyklikajuć u čytača ŭvadnačas i zachapleńnie, i ahidu, heta mazaikavyja kalažy ź ciažkaŭłoŭnym siužetam, napisanyja hutarkovaj i słenhavaj movaj.

Клас
0
Панылы сорам
0
Ха-ха
0
Ого
0
Сумна
0
Абуральна
0