Pry ŭsich pazityŭnych źmienach u staŭleńni da biełaruskaj movy, siońnia ŭ dyskusijach na telebačańni jana prysutničaje prykładna na tych ža pravach, što i ŭ parłamiencie. Stroha vyznačanaja kvota, z papiarednie pradumanaj režysiorami rolaj tych, chto moh by movaj skarystacca. Chto b ni vyrašyŭ zahavaryć, u ruskamoŭnym asiarodku, zadadzienym astatnimi vystupoŭcami, heta vyhladaje zanadta aznačana, štučna. U samoj movie chavajecca pazicyja, jakaja pryjemnaja adnym i razdražnialnaja dla inšych. Adsiul — adčuvańnie vyračanaści, hietaizavanaści, navat dekaratyŭnaści. Byccam našaj movie nie dadziena losu hučać u stałych publičnych sprečkach. Byccam jana — tolki dla fiestyvalu vyšyvanki ci mitynhu suprać sumiesnych rasijska-biełaruskich vučeńniaŭ.

Dadajma siudy hetuju zvyčku sich-tych čynoŭnikaŭ, jakich palityčnaja kanjunktura ŭdžaliła nieabchodnaściu lapnuć niešta pa-biełarusku, katastrafična błytać kančatki i karystacca rusifikavanaj hramatykaj, i karcina budzie poŭnaj.

Siomy źjezd biełarusaŭ śvietu z hetaha punktu hledžańnia byŭ vielmi cikavym vopytam. Dva dni zapar ja pilna słuchaŭ, jak na movie farmujuć paradak dnia, vykazvajucca pa nabalełych pytańniach i nie pahadžajucca adno z adnym biełarusy, dla jakich našaja mova — asnoŭny srodak kamunikacyi. Byli deputaty Viarchoŭnych savietaŭ 12-ha i 13-ha sklikańnia, byli dypłamaty staroj škoły, byli pradstaŭniki dyjaspary, jakija emihravali biełaruskamoŭnymi ci naradzilisia i hadavalisia ŭ biełaruskich siemjach. Była palemika, u jakoj mova nie źjaŭlałasia markioram «našaści». U hetaj palemicy hučali jak blizkija aŭtaru hetych radkoŭ, tak i sprečnyja dla jaho tezisy. I heta ŭsio vielmi mocna adroźnivałasia ad hietaizavanych moŭnych praktykavańniaŭ, jakija nam pakul što pakazvajuć u efiry.

Pieršaje, što kinułasia ŭ vočy, — što z hamahiennaha biełaruskamoŭnaha asiarodka ruskaja mova vypinajecca hetaksama nienaturalna i «hietaizavana», jak biełaruskaja mova ŭ asiarodku ruskim. Ruskamoŭnyja biełarusy padavalisia nośbitami peŭnaj palityčnaj pazicyi i naboru idejaŭ, źviazanych z ruskim śvietam, — i heta było takim ža stereatypam uspryniaćcia, jak dumka pra toje, što luby biełaruskamoŭny maje pad kašulaj vyšymajku i tatuchu z Paźniakom. Ja zaŭvažyŭ, što ŭ dyskusijach viečara druhoha dnia da biełaruskaj pačali schilacca navat tyja, chto pieršapačatkova ŭpeŭniena trymaŭsia ŭ ruskaj movie. Vysnova: chočacie, kab mova nie rabiłasia markioram, — hamahienizujcie telebačańnie, parłamient i lubuju inšuju placoŭku hramadskich sprečak. Zrabicie tak, kab usie karystalisia adnoj havorkaj.

Druhaja emocyja tyčycca štučnaści šmat jakich kancylaryzmaŭ, što fihurujuć siońnia ŭ publičnaj palemicy. Byvaje tak, što słuchaješ čałavieka ŭ televizary i maješ adčuvańnie, što ŭ jahonaj hałavie ź vialikimi łahami pracuje huhł-pierakładčyk, što pierakładaje ruskamoŭnuju tarabarščynu na biełaruski anałah, jašče bolš tarabarski. Vyraz «pastaŭlena pytańnie pra pačatak pracy pa dapracoŭcy zakonaprajekta dla druhoha čytańnia» — kłasičny prykład. Chočacie vypravić situacyju — zaprašajcie na publičnyja vystupy «staruju škołu». Valancin Hołubieŭ, Aleh Trusaŭ, Lavon Barščeŭski — hetyja ludzi časam na Źjeździe davali takoha moŭnaha džazu, što kalekcyjanier redkich vyrazaŭ i sakavitych biełaruskich słovaŭ uva mnie prosta tancavaŭ hapaka. Mova — heta štučka, jakaja chutčej za ŭsio pieradajecca pavietrana-kropielnym šlacham. Chočacie zrabić jaje virusam — zapuskajcie ŭ hramadu samych «chvorych».

Treciaje padahulnieńnie tyčycca movy nianaviści i sprečki pry padvyšanym emacyjnym hradusie. Siońnia ŭ biełaruskich palityčnych batalijach u vypadkach, kali niekaha treba zachiejcić, ludzi ŭdajuć rusinaŭ i pačynajuć karystacca vyrazami z telesieryjałaŭ na NTV. «Apuścić», «nie poał\nie zrazumieŭ», «nahinać», «presavać\prasavać». Usio heta, navat paśla pierakładu na biełaruskuju — štučnaje i pryŭniesienaje. Toje, što ja bačyŭ u momanty, kali pamiž niazhodnymi raspačynaŭsia sapraŭdny batł, vydavała zusim inšuju palityčnuju kulturu, jakaja viartaje da časoŭ Sojmaŭ Rečy Paspalitaj.

Samavityja biełarusy rabilisia padkreślena vietlivymi. Tam, dzie raniej było «ty», bo spračajucca siabry, raptam uźnikała «vy». Tam, dzie raniej było adno «vybačajcie», uźnikała jašče i «kali łaska». Ja hladzieŭ na heta z zachapleńniem, bo niačasta takoje pabačyš. Našaje chiejtarstva — heta hipiertrafavanaja vietlivaść. Našyja abrazy — try razy pramoŭlenaje «darujcie, kali łaska». I voś što cikava: «kali łaska», paŭtoranaje try razy, sapraŭdy moža začapić. A kali «kaliłaskuje» prafiesijny ŭdzielnik publičnaj palemiki, jano moža začapić našmat macniej, čym toj samy ryk ź sieryjałaŭ na NTV, jaki my čujem u palitycy čaściej za ŭsio.

Z napisanaha vyšej moža ŭźniknuć uražańnie, nibyta na źjeździe sapraŭdy byli haračyja palityčnyja bojki. Nasamreč zhadanaje tyčycca vyśviatleńnia druhasnych pazicyj u daŭnich siabroŭ, zhodnych u hałoŭnym. Mnie vielmi spadabałasia, jak paśla prapanovy pra pieranos prachu Maksima Bahdanoviča ŭ Biełaruś vyjšaŭ pradstaŭnik biełaruskaj dyjaspary ŭ Krymie i prosta parvaŭ zału vystupam z paetyčnymi cytatami z kłasika: jon asensavana rabiŭ heta biez hukaŭzmacnialnika (astatnim treba było kryčać u mikrafon, bo zała była zdaraviennaja), jon vystupaŭ ekspromtam i biez papierčyn, ale pytańnie pra Bahdanoviča bolej nie ŭzdymałasia. Voś dzie tradycyja! Voś dzie charyzma!

Ci toj momant, dzie paśla emacyjnaj dyskusii Stanisłaŭ Šuškievič i Valancin Hołubieŭ pacisnuli adzin adnamu ruki — u palityčnaj kultury toj movy, jakaja nie maje anijakaj łajanki, a najezdy ŭvasablaje ŭ vietlivaści, pa-inšamu być nie moža.

Apošniaje nazirańnie budzie tyčycca miechanizmaŭ pryniaćcia rašeńniaŭ, jakija vynikajuć ź biełaruskaj movy. Heta moža być niahiehłaj śpiekulacyjaj, ale mnie padałosia, što ŭ palemičnaj kultury, u jakuju tak ščylna ŭšrubavanaja pavaha da inšaha vystupoŭcy, budučynia ŭsio ž za kalehijalnymi orhanami dziaržaŭnaha kiravańnia. Ruskaja mova, ź jaje adnaznačnaściu farmulovak, žorstkimi dziejasłovami, vymahaje prezidenckaj pasady i vykanaŭčaj viertykali. Kultura, dzie bojka pačynajecca sa słovaŭ «kali łaska», musić mieć bolš haryzantalnuju sistemu.

Tamu — z moŭnaha punktu hledžańnia — ja mahu tolki vitać ideju reformu sistemy pryniaćcia dziaržaŭnych rašeńniaŭ, jakaja ciapier prapracoŭvajecca ŭ Biełarusi.

Клас
0
Панылы сорам
0
Ха-ха
0
Ого
0
Сумна
0
Абуральна
0

Chočaš padzialicca važnaj infarmacyjaj ananimna i kanfidencyjna?