Sto tvoraŭ mastactva XX stahodździa

 

Uładzisłaŭ Streminski. Sonca ŭ zapluščanych vačach

 

... Jon pachodziŭ sa staražytnaha rodu hierbu «Stremia». Pavodle lehiendy, nadańnie «Stremia» źviazanaje z hieraičnym učynkam adnaho z prodkaŭ-rycaraŭ, kali padčas siečy koń vajara byŭ zabity, a zbroja stračanaja. Tady rycar baraniŭsia tolki ŭłomkam stremia i vyjšaŭ pieramožcam...

Paśla ciažkoha ranieńnia j invalidnaści Streminski pakinuŭ vajskovuju słužbu i abraŭ Mastactva — jak paratunak i jak sposab žyćcia. Jahonaje navučańnie ŭ Maskoŭskaj vučelni žyvapisu, plastyki j dojlidztva pieraryvaje revalucyja, i jon viartajecca na Baćkaŭščynu, u Biełaruś...

Jak i šmat chto z avanhardystaŭ pačatku XX st., Streminski prajšoŭ składany šlach ad vyjaŭlenčaści, apaviadalnaści da «čystaje formy». Pierad 20-mi hadami jon, jak i Šahał, i Malevič, imknuŭsia abapiracca na znachodki postimpresijanistaŭ, byŭ zachopleny Sezanam, paźniej, da siaredziny 20-ch, raspracoŭvaŭ nivu kubizmu, adnačasova pad upłyvam suprematystaŭ rabiŭ architektaničnyja kampazycyi, ale najhałoŭnym jahonym tvorčym plonam staŭ UNIZM, ułasny styl, tearetyčna j praktyčna abhruntavany ŭžo na miažy 20-ch i 30-ch hadoŭ...

Adrazu pa ŭtvareńni BSSR, uzimku 1919 hodu, u Miensk pryjaždžaje mastactvaznaŭca Dźmitryjeŭ, pryznačany na pasadu ŭpaŭnavažanaha ŭ spravach achovy pomnikaŭ. Mienavita jon pieršy šyroka daśledavaŭ stan i vartaści pomnikaŭ pa ŭsioj Biełarusi. Nieŭzabavie Dźmitryjeŭ uznačaliŭ adździeł vyjaŭlenčaha mastactva, dzie adrazu razharnuŭ kipučuju dziejnaść, stvaryŭšy mastacka-vytvorčyja majsterni. Jon staŭ prapahandystam «masavaha kamunalnaha mastactva». Jahonyja paplečniki — Cechanoŭski i Streminski — byli znajomyja ź im jašče ź Pietrahradu. Na ichnuju dumku, mienavita Miensk musiŭ stać centram hetaha «suśvietnaha» revalucyjnaha mastactva budučyni.

U vyniku imklivaha nastupu polskich vojskaŭ urad BSSR musiŭ evakuavacca ŭ Babrujsk. Tut Dźmitryjeva na pasadzie zahadčyka adździeła vyjaŭlenčaha mastactva źmianiŭ Cechanoŭski, jaki naładziŭ «Pieršuju dziaržaŭnuju vystaŭku ramieśnikaŭ i mastakoŭ», u jakoj čynny ŭdzieł braŭ i Ŭładzisłaŭ Streminski, i, darečy, Jazep Drazdovič. Słova «mastaki» arhanizatary nievypadkova pastavili druhim, bo sami mastaki, u pieravažnaj bolšaści, razumieli svaje zadačy ŭtylitarna. Krychu paźniej u Babrujsku była praviedzienaja bujnaja impreza: lektoryj, dysputy j vystava ŭ haradzkim parku pad nazvaj «Revalucyjnaje mastactva». Mienavita ŭ hetaj svajoj dziejnaści, — stvareńni vytvorčaha mastactva, jakoje pavinna albo ahitavać, albo pieraŭtvaracca ŭ pramysłovy dyzajn, — bačyli mastaki pole dla prykładańnia ŭłasnych siłaŭ. I hetaje mastactva musiła jsnavać paŭsiudna vakoł čałavieka, źmianiajučy jahonuju etyku, i, badaj, psychiku...

U 1920 hodzie ŭ Smalensku byli stvoranyja mastacka-ahitacyjnyja majsterni Palityčnaha ŭpraŭleńnia Zachodniaj armii. Ź imi ŭ tyja hady aktyŭna supracoŭničali hetkija dziejačy Smalenskaha sajuzu rabotnikaŭ mastactva, jak režyser Ejzenštejn, viadomy biełaruski mastak teatru Maryks, hrafik Cechanoŭski i šmat inšych, pieravažna rodam ź Biełarusi. Mienavita ŭ hetkim asiarodździ apynuŭsia j Streminski. U lipieni majsterni pierajechali ŭ jahony rodny Miensk, dzie, aproč inšaha, mastaki raśpisvali ahitciahniki pierad adpraŭkaju ich na front. Adnak nieŭzabavie, uvosieni, jany viartajucca ŭ Smalensk, dzie paśla Ryskaje damovy majsterni rasfarmavali. Adnak dośvied manumentalnaje prapahandy, kantakty z prafesijnymi mastakami, režyserami, dekaratarami, dośvied paŭstavańnia novaje Biełarusi zastaŭsia sa Streminskim... Zrešty, i sam jon na try hady zastaŭsia ŭ Smalensku, čas ad času najaždžajučy ŭ Viciebsk, dzie ščylna syjšoŭsia z Malevičam. U Smalensku, z 1920 da 1923 jon, razam sa svajoj žonkaju, Kaciarynaju Kabro (niemkaj z pachodžańnia) ačolvaŭ ułasnuju mastackuju studyju. Siudy, da ich, pryjaždžaŭ ź lekcyjami i Kazimier Malevič. Siarod vučniaŭ Streminskaha i Kabro była j Nadzieja Chadasievič, u budučyni francuskaja mastačka Nadzia Leže, jakaja, darečy, pakinuła ŭspaminy i pra hetych svaich nastaŭnikaŭ...

Praź Miensk, raźvitaŭšysia ź im nazaŭždy, Streminski vyjechaŭ u Vilniu, što jak mahnesam ciahnuła da siabie raskidanych vojnami pa śviecie tvorcaŭ. Raściarušanaje mastackaje žyćcio pakrysie ažyvała tut. Adnak tut Streminskaha, jaki ŭžo byŭ pryščepleny revalucyjanizmam, napatkała rasčaravańnie: u Vilni nie było taho viru, što na Ŭschodzie — u Miensku, Viciebsku, Smalensku, navat u Babrujsku... Tut panavali kanservatyŭny nacyjanalny ramantyzm i metr Ruščyc. Siudy źjaždžalisia nie impetnyja eksperymentatary, a akademisty, nakštałt Ślandzinskaha, Jamanta, Ščasnaha-Kavarskaha. Praŭda, tut isnavała Vilenskaje abjadnańnie plastykaŭ, ale jano było nadta piarestym. Tym časam u Varšavie ŭtvaryłasia abjadnańnie «BLOK», jakoje abvieściła pra «kaniec farmalizmu» i adkryćcio novych haryzontaŭ u halinie «čystaje formy». Heta dla Streminskaha było znachodkaju.

Paśla doŭhich vahańniaŭ i vyrašeńnia asabistych prablemaŭ, Streminski z žonkaju źjaždžaje ŭ Łodź, dzie, na dumku «blokaŭcaŭ» isnavała toje šyrokaje zavodzka-fabryčnaje asiarodździe praletaryjatu, u jakim jany j bačyli svaju hałoŭnuju aŭdytoryju. Tut, u Polščy, u pramysłovym centry, hetak niepadobnym da rodnaha Miensku albo da blizkaje Vilni, Streminski raspačaŭ svaju tearetyčnuju dziejnaść. Najpierš, zachopleny prykładam Maleviča, jaki ŭ 1927 hodzie vypuściŭ u Niamieččynie svaju hruntoŭnuju knihu «Die gegenstandlose Welt» (Biespradmietny śviet), jakaja adrazu apynułasia ŭ fokusie ŭvahi eŭrapiejskaha mastactva j krytyki, jon piša ŭłasnuju knihu. Jamu karcieła ździvić śviet svaim adkryćciom UNIZMU. Kniha «Unizm w sztuce» (Unizm u mastactvie) vyjšła ŭ Łodzi ŭ 1928 hodzie i pryniesła jamu peŭnuju słavu ŭ mastakoŭskich kołach Polščy. Praz try hady jon razam z žonkaju vydaŭ nastupnuju pracu — «Prastoravaja kampazycyja».

Unizm, vynajdzieny Streminskim, vynikaje ź pierakanańnia ŭ tym, što ŭsie formy na płoskaści pałatna suisnujuć u adzinstvie (unii), bolš za toje, jany źlivajucca z pałatnom u adzinaj cełaj dvuchmiernaj prastory. Zrešty, u razumieńni hetaha niama ničoha revalucyjnaha. Paprostu da Streminskaha nichto nie ŭsprymaŭ heta za metu. Ale jon admysłova padparadkavaŭ svaje pošuki hetaj idei. U jahonym razumieńni elementy karciny musiać być «uzajemna neŭtralnymi», «dynamizm nia jość žyvapisnym elementam». Heta aznačała, što katehoryi času j ruchu musiać być vyniatyja z ułasna žyvapisu.

Na praktycy ŭ Streminskaha heta vyhladała jak tojesnaść najpraściejšych abstraktnych elementaŭ, jakija raŭnastajna j bieskanfliktna zapaŭniali ŭsiu prastoru pałatna. A ŭ dadatak usie elementy čaściakom złučalisia ŭ nieparyŭnuju suviaź albo pramymi, albo pakručastymi linijami, śćviardžajučy adzinstva pisiahu (žyvapisu) i kreski (hrafiki).

Aproč čysta ŭnistyčnych kampazycyjaŭ, Streminski pisaŭ taksama i z natury. Napačatku heta byli krajavidy, pieravažna marskija j hornyja, paśla partrety. Tut Streminski mižvoli musiŭ adychodzić ad svaich žorstkich praviłaŭ, ale biaskoncaja płyń fantazijavańnia prybivała jaho da kałažu: sialanka pieraŭtvarałasia ŭ bulbiny, žniei — u liście kaniušyny, a zbožža ŭ hatovy chleb. Jak taja zbažyna, jakuju my bačym, što ŭ śviedamaści mastaka ŭžo hatovaja pieraŭtvarycca ŭ łustu duchmianaha chleba, hetak i tvorčaść Streminskaha nadoŭha zabiahała napierad, pakidajučy zzadu śviet, što jaho atačaŭ na ziamli...

Na ziamlu jon spuściŭsia z pačatkam druhoje suśvietnaje vajny. Pieršaje, padstavovaje jahonaje žadańnie było ŭbačyć svaju radzimu. Da Miensku nie prapuścili. Jon apynajecca ŭ Vialejcy. Jon hatovy tut zastacca, jon choča być sa svaimi. Znajšłasia praca — Streminski afarmlaje horad da čarhovaje hadaviny Kastryčnika. Jaho tut nie zrazumieli. Časy niezvarotna minajuć. Jon vymušany jznoŭ biehčy. U Vilniu! Ale Vilnia ŭžo nia taja, Vilnia —litoŭskaja. Daviałosia viartacca na Zachad, u Łodź — ciapier užo Niamieččynu.

Uražańni ad vajennaj vichury lehli ŭ asnovu jahonych vialikich hrafičnych cyklaŭ: «Zachodniaja Biełaruś», «Vysyłka», «Hramadzianskaja vajna» dy inšych.

Pa vajnie, u radasnych pradčuvańniach abnaŭleńnia, Streminski jašče raz uparta imkniecca znajści apraŭdańnie ŭnizmu. Kali Dali zaznačaŭ, što roźnica pamiž im i siurrealistami palahaje na tym, što siurrealist — heta jon, dyk u dačynieńni Streminskaha možna śćvierdzić adnaznačna, što jon — heta ŭnizm. Astatnija prychilniki ŭnizmu rastali niedzie jašče pierad vajnoju. Takim čynam — novy ŭzdych. Novaje nasyčeńnie. Im stali aftalmalahičnyja eksperymenty, na padstavie raznastajnych efektaŭ, što ŭźnikajuć u našych vačoch, kali my ich mocna zapluščvajem, albo kali my hladzim praz pavieki na śviatło. Iznoŭ ža ŭsio vielmi prosta. Ale mienavita hety mastak pieršym źviarnuŭsia da hetaj, zusim nie abstraktnaj, a fizijalahičnaj źjavy, jakaja stała padstavaju tvorčaha metadu — praciahu ŭnistyčnaje teoryi.

Tvor «Sonca ŭ zapluščanych vačach», napisany ŭ hety peryjad «soniečnaha» ŭnizmu, zastaŭsia adnym z najbolš daskanałych tvoraŭ Streminskaha. Na toj čas jahony los niby ŭśmichnuŭsia, raskvieciŭ jahonaje žyćcio zyrkimi promniami słavy j pośpiechu — jon kiruje svajoj majsterniaj u Vyšejšaj škole mastactvaŭ u Łodzi, dzie staŭ i prafesaram, jahonaja kalekcyja sučasnaha mastactva (samaja vialikaja va Ŭschodniaj Eŭropie), jakuju jon źbiraŭ usio svajo žyćcio, atrymała status dziaržaŭnaha muzeja, jon vykonvaje šerah zamovaŭ na rośpisy budynkaŭ. U blask hetych promniaŭ ciažka ŭžo pavieryć. Jamu chočacca zapluščyć vočy. Jak u dziacinstvie. Sonca na jahonym pałatnie pieratvarajecca ŭ zichotkuju masu plamaŭ, niby na mapie śvietu. Plamy — krainy, pra jakija mroiłasia ŭ dziacinstvie, krainy, jakich nie pabačyŭ, krainy, jakich nie mahło być, źnitavanyja ŭ adno, jak našaja pamiać ci piaresty hlobus.

... Soniečny ŭnizm byŭ niadoŭhi, pryvidny, jak milhacieńnie ŭ zamružanych paviekach. Polšča, balšavickaja Polšča, ničoha nie daravała jamu pry žyćci. Ni jahonaje davajennaje «levizny», ni jahonaj biełaruskaści, dziakujučy jakoj jaho nie zakranuli ŭ vajnu niemcy, ni jahonaj pavajennaj «pravizny» i zusim užo niedarečnaj prapahandy avanhardu. Jon syjšoŭ cicha, zackavany j bieznadziejna chvory čałaviek, na vačach jakoha źniščali plon jahonaha žyćcia: muzej, škołu, pałotny j freski. Jon pamior na Kalady, u adzinocie, niastačy j choładzie... Siarod taho, što acaleła — trapiatki viasiołkavy kalejdaskop — «Sonca ŭ zapluščanych vačach», jakoje siońnia zajmaje pačesnaje miesca ŭ Nacyjanalnym muzei ŭ Varšavie.

Siarhiej Chareŭski


Uładzisłaŭ Streminski (1893, Miensk — 1952, Łodź, Polšča), žyvapisiec, hrafik, pedahoh, kalekcyjaner. Paśla himnazii skončyŭ Maskoŭski kadecki korpus, paśla Vyšejšuju vajenna-inžynernuju vučelniu ŭ Pieciarburzie. U 1914 hodzie na froncie byŭ źniaviečany. Vučyŭsia ŭ Maskoŭskaj vučelni žyvapisu, plastyki j dojlidztva. Z 1945 prafesar Vyšejšaje škoły mastactvaŭ u Łodzi.


Tvory, pradstaŭlenyja
ŭ papiarednich numarach «NN»:

1. Ferdynand Ruščyc. Ziamla.

2. Mścisłaŭ Dabužynski. Viciebsk. Leśvica

3. Mark Šahał. Pramenad

4. Illa Repin. Biełarus

5. Mark Antokalski. Pomnik Kaciarynie

6. Vitald Białynicki-Birula. Błakitnaja kaplica

7. Chaim Sucin. Paž

8. Kazimier Malevič. Čorny kvadrat

9. Jazep Drazdovič. Pahonia Jaryły

10. Valancin Vołkaŭ. Miensk, 2 lipienia 1943 hodu

11. Manument Pieramohi

12. Pomnik Leninu ŭ Miensku

13. Piotra Sierhijevič. Šlacham žyćcia

14. Alaksiej Hlebaŭ. Francišak Skaryna

15. Michał Filipovič. Bitva na Niamizie

16. Lavon Vitan-Dubiejkaŭski. Kaścioł Piatra i Paŭła ŭ Dryśviatach

17. Lavon Tarasevič. Biaz nazvy

18. Jan Bułhak. Vyhlad z Zarečča

19. Iosif Lanhbard. Mienskaja opera

20. Arkadź Astapovič. Dvoryk

21. Kłaŭdzi Duž-Dušeŭski. Ściah

22. Pryvakzalnaja płošča ŭ Miensku

23. Stanisłaŭ Žukoŭski. Interjer

24. Pakroŭski sabor u Baranavičach

25. Michał Staniuta. Partret dački

26. Jaŭchim Minin. Uśpienski sabor u Viciebsku

27 . Izrail Basaŭ. Uspamin

28. Vital Ćvirka. Hanča — partyzanskaja ziamla

29. Leanid Ščamialoŭ. Naciurmort

30. Michał Rahalevič. Partret


Клас
Панылы сорам
Ха-ха
Ого
Сумна
Абуральна